Շների լեյշմանիոզը Հայաստանում․ ախտանշաններ, փոխանցում, պաշտպանություն և բուժում

Շների լեյշմանիոզը հազվադեպ կամ էկզոտիկ վարակ չէ։ Հայաստանում այն շների համար մշտական վտանգ է, իսկ «Շունն ու Կատուն» կլինիկայում ամեն շաբաթ մի քանի դեպք ենք հայտնաբերում։ Հիվանդությունը կարող է ամիսներ շարունակ աննկատ մնալ, ապա ախտահարել մաշկը, աչքերը, արյունը, հոդերն ու երիկամները։ Որքան շուտ գնահատվի երիկամների վիճակը և սկսվի բուժումը, այնքան ավելի մեծ է ռեմիսիայի հասնելու հնարավորությունը։ Առանց բուժման շունը կարող է արագ հյուծվել և մահանալ ծանր բարդություններից, առաջին հերթին՝ երիկամային անբավարարությունից։

Ի՞նչ հիվանդություն է սա

Մեր տարածաշրջանում շների լեյշմանիոզի հիմնական հարուցիչը Leishmania infantum միաբջիջ մակաբույծն է։ Այն ապրում է իմունային համակարգի բջիջների ներսում։ Բնական փոխանցման գլխավոր ճանապարհը վարակված էգ ֆլեբոտոմային մժեղի խայթոցն է։ Սա շատ փոքր երկթևանի միջատ է, ոչ թե սովորական մոծակ։

Վարակված լինելը և կլինիկական հիվանդությունը նույնը չեն։ Վարակված շունը կարող է երկար ժամանակ առողջ թվալ։ Կլինիկական լեյշմանիոզի դեպքում հաստատված վարակին միանում են ախտանշաններ և/կամ հետազոտությունների շեղումներ։ Վարակումից մինչև տեսանելի հիվանդություն երբեմն անցնում են ամիսներ կամ նույնիսկ տարիներ։

Լեյշմանիոզը կարևոր է նաև մարդու առողջության համար, բայց հիվանդ շանը շոյելը, նրա հետ նույն տանը ապրելը կամ նույն բակից օգտվելը սովորաբար վարակման պատճառ չեն դառնում։ Մակաբույծը հիմնականում փոխանցում է մժեղը։ Սովորական անմիջական շփման ռիսկը ցածր է, իսկ արյունն ու կենսաբանական նմուշները մասնագետները պետք է մշակեն սովորական պաշտպանիչ միջոցներով։ Մարդու առողջությանը վերաբերող հարցերով պետք է դիմել մարդու բժշկի։

Ինչո՞ւ է թեման հատկապես կարևոր Հայաստանում

Հայաստանում լեյշմանիոզը հաճախ է հանդիպում, և դրա բուժումը մեր առօրյա կլինիկական աշխատանքի մասն է։ 2020–2021 թվականների հետազոտության ընթացքում դրական արդյունք է գրանցվել հետազոտված շների 30%-ի մոտ՝ Երևանի 11 վարչական շրջանների 250 կենդանուց 75-ի մոտ։ Ընտրանքում ներառված էին ընդերային լեյշմանիոզի կասկածով շներ, ուստի 30%-ը վերաբերում է հենց այդ հետազոտված խմբին, ոչ թե Երևանի բոլոր շներին։ Խնդրի ծավալը, սակայն, ակնհայտ է․ դրական շներ եղել են բազմաթիվ շրջաններում և բոլոր ուսումնասիրված տարիքային խմբերում։

Ֆլեբոտոմային մժեղների ակտիվությունը կախված է բարձրությունից, եղանակից և կոնկրետ տեղանքից։ Պաշտպանությունը միայն ամռանը անհրաժեշտ համարելը վտանգավոր է․ սեզոնի սկիզբն ու ավարտը տարեցտարի փոխվում են, իսկ որոշ միջատներ ներթափանցում են շենքեր։ Կանխարգելման ծրագիրը լավ է վերանայել նախապես՝ մինչև տաք եղանակի սկսվելը։

Ինչպե՞ս է փոխանցվում լեյշմանիոզը

• Հիմնական ճանապարհը վարակված ֆլեբոտոմային մժեղի խայթոցն է։
• Վարակը կարող է փոխանցվել վարակված դոնորական արյան փոխներարկմամբ։
• Նկարագրված է փոխանցում վարակված մորից ձագերին, ինչպես նաև սեռական ճանապարհով։
• Շների սովորական շփումը, ընդհանուր ամանները, շոյելը և խնամքը վարակման սովորական ճանապարհ չեն համարվում։
• Տզերն ու լվերը չեն ապացուցվել որպես L. infantum-ի հիմնական բնական փոխանցողներ։ Միջոցը, որը սպանում է տզին խայթոցից հետո, պարտադիր չէ, որ վանի ֆլեբոտոմային մժեղին։

Հիվանդ կամ արտաքինից առողջ վարակված շունը կարող է մակաբույծի աղբյուր դառնալ իրեն խայթող մժեղի համար։ Ուստի վանող պաշտպանությունն անհրաժեշտ է նաև բուժման ընթացքում և վիճակի լավացումից հետո։

Ի՞նչ ախտանշաններ կարող են լինել

Լեյշմանիոզը երբեմն անվանում են «մեծ նմանակող»․ նույն փոփոխությունները հանդիպում են այլ վարակների, իմունային հիվանդությունների, ուռուցքների և երիկամային հիվանդությունների դեպքում։ Մի շան մոտ տեսանելի են մաշկային ախտահարումները, մյուսի մոտ առաջին ազդանշանը մեզում սպիտակուցն է։

Ուշադրություն դարձրեք ախտանշանների համակցությանը․

• քաշի և մկանային զանգվածի կորուստ, թուլություն, քնկոտություն, ախորժակի նվազում կամ անսովոր ուժեղացում,
• մեծացած ավշահանգույցներ, գունատ լորձաթաղանթներ, պարբերական ջերմություն,
• չոր թեփոտում կամ թեփ, հատկապես աչքերի և ականջների շուրջ, մազաթափության օջախներ,
• խոցեր, հանգույցներ և կեղևներ քթի, ականջների, մաշկի կամ թաթերի բարձիկների վրա,
• չափազանց երկարած, հաստացած կամ ձևախախտված ճանկեր,
• աչքերի կարմրություն, արտադրություն, բլեֆարիտ, կերատոկոնյուկտիվիտ, ուվեիտ, պղտորում կամ ցավ,
• քթային արյունահոսություն,
• կաղություն, հոդերի կամ մկանների ցավ,
• ուժեղացած ծարավ և միզարձակություն, փսխում, լուծ կամ ախորժակի կորուստ, որոնք կարող են վկայել համակարգային կամ երիկամային ախտահարման մասին։

Ինչո՞ւ ենք երիկամները ստուգում նաև «մաշկային» ձևի դեպքում

Իմունային համալիրները կարող են վնասել երիկամների կծիկները։ Սկզբում շունը երբեմն բավական լավ տեսք ունի, իսկ միակ նշանը մեզում սպիտակուցն է։ Հետագայում հնարավոր են նեֆրոտիկ համախտանիշ և երիկամների քրոնիկական հիվանդություն։ Երիկամային անբավարարությունը շների լեյշմանիոզից մահվան հիմնական պատճառներից է։

Կրեատինինի նորմալ ցուցանիշը չի բացառում վաղ վնասումը։ Այդ պատճառով արյան կենսաքիմիայի հետ կարևոր են մեզի ընդհանուր քննությունն ու մեզի սպիտակուց/կրեատինին հարաբերակցությունը (UPC)։ Հիվանդության փուլն ու երիկամների վիճակը ազդում են դեղի ընտրության, կանխատեսման և վերահսկման հաճախականության վրա։

Ինչպե՞ս ենք հաստատում ախտորոշումը

Ախտորոշումը չի դրվում լուսանկարով, մեկ ախտանշանով կամ մեկ դրական արագ թեստով։ Մենք համադրում ենք չորս բաղադրիչ՝ համապատասխան կլինիկական պատկեր, արյան և մեզի շեղումներ, վարակի հաստատում և հակամարմինների քանակական արդյունք՝ միաժամանակ բացառելով նմանատիպ հիվանդությունները։

Սովորաբար հետազոտման ծրագիրը ներառում է․

1. Զննում և անամնեզ՝ բնակության կամ ուղևորությունների վայրերը, մժեղներից պաշտպանությունը և նախկին բուժումը։
2. Արյան ընդհանուր քննություն, երիկամների ու լյարդի ցուցանիշներով կենսաքիմիա, սպիտակուցային ֆրակցիաներ կամ էլեկտրոֆորեզ։
3. Մեզի ընդհանուր քննություն և UPC, իսկ ցուցման դեպքում՝ զարկերակային ճնշում և երիկամների լրացուցիչ հետազոտություններ։
4. Քանակական սերոլոգիա, սովորաբար ELISA կամ IFAT։ Արագ թեստը տալիս է «այո/ոչ» պատասխան, սակայն այն պետք է մեկնաբանել ամբողջ պատկերի մեջ։
5. Համապատասխան նմուշի PCR, բջջաբանական կամ հյուսվածաբանական քննություն, երբ դա օգնում է հաստատել վարակը, գնահատել մակաբուծային ծանրաբեռնվածությունը կամ բացառել այլ պատճառ։

Դրական PCR-ը հաստատում է մակաբույծի ԴՆԹ-ի առկայությունը, բայց միայնակ չի ապացուցում կլինիկական հիվանդությունը։ Արյան բացասական PCR-ը միշտ չէ, որ բացառում է վարակը, քանի որ հյուսվածքային նմուշը կարող է ավելի տեղեկատու լինել։ Հետազոտությունները պետք է ընտրվեն շան վիճակին համապատասխան։ Նախորդ արդյունքներն ու դեղերի ցանկը հավաքելու համար օգտվեք անասնաբուժական զննմանը պատրաստվելու մեր հուշաթերթից։

Ինչպե՞ս են բուժում

Բուժման նպատակը կլինիկական ռեմիսիան է, կարևոր լաբորատոր շեղումների կարգավորումը, մակաբուծային ծանրաբեռնվածության և մժեղներին վարակելու ռիսկի նվազեցումը։ Սովորաբար հնարավոր չէ ամբողջությամբ հեռացնել Leishmania-ն օրգանիզմից։ Բուժումից հետո առողջ տեսք ունեցող շանը նույնպես անհրաժեշտ են հսկողություն և խայթոցներից պաշտպանություն։

Բուժման հիմնական սխեմաներում մեգլումինի անտիմոնատը համակցվում է ալոպուրինոլի հետ կամ միլտեֆոզինը՝ ալոպուրինոլի հետ։ Գլյուկանտիմը մեգլումինի անտիմոնատի առևտրային անվանումն է։ Դրա հիմնական կուրսը սովորաբար տևում է 28–30 օր և երկարացվում է միայն այն դեպքում, երբ դա պահանջում են շան վիճակն ու բուժման պատասխանը։ Ալոպուրինոլը շարունակվում է զգալիորեն ավելի երկար, սովորաբար առնվազն 6 ամիս։ Սխեմայի ընտրությունը կախված է հիվանդության փուլից, երիկամների աշխատանքից, ուղեկցող հիվանդություններից, տանելիությունից և դեղերի հասանելիությունից։ Անհրաժեշտության դեպքում առանձին բուժվում են երիկամների, աչքերի և մաշկի ախտահարումները, բարձր ճնշումը, ջրազրկումը, ցավը և երկրորդային վարակները։

Այստեղ միտումնավոր դեղաչափեր չենք նշում։ Հաշվարկի սխալը կամ առանց երիկամների գնահատման ընտրված սխեման կարող է վնասել։ Ալոպուրինոլը հակաբիոտիկ չէ․ այն պուրինների փոխանակության վրա ազդելով՝ դանդաղեցնում է լեյշմանիաների բազմացումը։ Երկարատև կիրառման դեպքում հնարավոր են քսանտինային բյուրեղներ և քարեր, ուստի անհրաժեշտ են մեզի հսկողություն, բավարար ջրի ընդունում և, բժշկի նշանակմամբ, սննդակարգի փոփոխություն։ Չի կարելի ինքնուրույն կրճատել կամ երկարացնել Գլյուկանտիմի կուրսը, ալոպուրինոլը «կանխարգելիչ» տալ օրը մեջ կամ դադարեցնել կեղևների անհետանալուց անմիջապես հետո։

Առանց ախտանշանների և լաբորատոր շեղումների ենթակլինիկական վարակված շանը հակալեյշմանիոզային դեղեր ինքնաբերաբար չեն նշանակում։ Այդպիսի հիվանդին հետևում են անհատական ծրագրով և պաշտպանում ֆլեբոտոմային մժեղներից։ Նշանակումները ճիշտ կատարելու հարցում կօգնի անասնաբույժի բուժման սխեմային անվտանգ հետևելու մեր հուշաթերթը։

Հսկողությունը բուժման ընթացքում և հետո

Կրկնակի այցերի ժամանակ գնահատվում են ինքնազգացողությունը և քաշը, մաշկն ու աչքերը, ավշահանգույցները, արյան ընդհանուր քննությունը, կենսաքիմիան, սպիտակուցային ցուցանիշները, մեզը և UPC-ն։ Քանակական սերոլոգիան ու մակաբուծային ծանրաբեռնվածությունը կրկնվում են այն ժամանակ, երբ արդյունքը կարող է ցույց տալ իրական միտումը։ Հաճախականությունը կախված է սկզբնական փուլից և բարդություններից։

Ալոպուրինոլի դադարեցումը քննարկվում է միայն երկարատև անընդմեջ կուրսից հետո, սովորաբար ոչ շուտ, քան 6–12 ամիս անց, և երբ վերացել են կլինիկական ու դարձելի լաբորատոր շեղումները, նվազել են հակամարմիններն ու մակաբուծային ծանրաբեռնվածությունը։ Դադարեցումից հետո հսկողությունն անհրաժեշտ է ամբողջ կյանքի ընթացքում՝ սովորաբար 6–12 ամիսը մեկ և ավելի շուտ՝ ռեցիդիվի կասկածի դեպքում։ Վանող պաշտպանությունը շարունակվում է։

Արժեքը միայն դեղից չի կազմվում։ Անհրաժեշտ են սկզբնական փուլավորում, երիկամների ու մեզի հսկողություն, կրկնակի քննություններ, բարդությունների բուժում և երկարատև կանխարգելում։ Մենք նախապես բացատրում ենք ծրագրի պարտադիր մասը, հնարավոր այլընտրանքները և այն պահերը, երբ ծրագիրը կարելի է վերանայել։

Կանխատեսումը և էվթանազիայի հարցը

Կանխատեսումն առաջին հերթին կախված է հիվանդության փուլից և երիկամների ախտահարումից։ Վաղ ախտորոշված շատ շներ հասնում են ռեմիսիայի և պահպանում կյանքի լավ որակ։ Երիկամների ծանր քրոնիկական հիվանդության, արտահայտված հյուծման կամ անդառնալի բարդությունների դեպքում կանխատեսումը զգուշավոր կամ անբարենպաստ է։

Դրական թեստը չի նշանակում, որ շանը պետք է անմիջապես էվթանազիայի ենթարկել։ Սեփականատեր ունեցող շան դեպքում մենք քննարկում ենք բուժումը, երիկամների հսկողությունը, մժեղներից անընդհատ պաշտպանությունը և իրական կանխատեսումը։ Եթե բուժումն օգնում է, շանը հասցնում են ռեմիսիայի և հետո հսկում ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Եթե հիվանդությունը շարունակում է զարգանալ, ծանր տառապանք է պատճառում և կյանքի ընդունելի որակն այլևս հնարավոր չէ պահպանել, էվթանազիայի որոշումը սեփականատերը կայացնում է անասնաբույժի հետ։ Առանձին բացառություն է հակաանասնահամաճարակային միջոցառումների շրջանակում իրավասու պետական մարմնի պարտադիր կարգադրությունը։

Ինչպե՞ս պաշտպանել շանը և ընտանիքը

Գլխավոր միջոցը մժեղին շանը խայթել չթողնելն է։ Փաթեթավորման վրա պետք է հստակ նշված լինի sand flies / phlebotomine sand flies-ի դեմ վանող կամ anti-feeding ազդեցությունը։ Միայն տզերից պաշտպանությունը բավարար չէ։

• Պերմետրին և իմիդակլոպրիդ պարունակող Advantix spot-on միջոցը վանում է ֆլեբոտոմային մժեղներին։ Պիպետն ընտրում են շան քաշին համապատասխան և մշակումը կրկնում են ճիշտ ըստ հրահանգի։
• Դելտամետրին պարունակող Scalibor Protectorband օձիքը մոտ 5–6 ամիս նվազեցնում է ֆլեբոտոմային մժեղների խայթոցները։ Ամբողջական ազդեցությունն անմիջապես չի զարգանում, ուստի օձիքը հագցնում են նախապես և պահում անընդհատ։
• Ֆլումետրին և իմիդակլոպրիդ պարունակող Foresto / Seresto օձիքը մինչև 8 ամիս նվազեցնում է մժեղների միջոցով Leishmania infantum-ի փոխանցման ռիսկը։ Ճշգրիտ ժամկետն ու սահմանափակումները ստուգեք տվյալ փաթեթի հրահանգում։
• Ֆլուրալաներ պարունակող Bravecto հաբերը գործում են հրահանգում նշված լվերի և տզերի դեմ, սակայն չեն վանում մժեղին մինչև խայթոցը։ Դրանք չեն փոխարինում Advantix-ին կամ մժեղներից պաշտպանող օձիքին։
• Թույլ մի տվեք, որ շունը գիշերի դրսում․ ֆլեբոտոմային մժեղները հատկապես ակտիվ են մթնշաղից մինչև լուսաբաց։
• Տեղադրեք մանր անցքերով ցանցեր, նվազեցրեք խոնավ ու ստվերոտ օրգանական կուտակումները քնելու վայրի մոտ և անհրաժեշտության դեպքում միջավայրի մշակումը քննարկեք մասնագետների հետ։
• Պաշտպանեք նաև բուժվող շանը․ ոչ մի միջոց հարյուր տոկոսանոց երաշխիք չի տալիս։
• Փոխներարկման համար օգտագործեք ստուգված դոնորների արյուն։ Սերոդրական էգերին և կլինիկական լեյշմանիոզով շներին չպետք է օգտագործել բազմացման համար։

Որոշ երկրներում հասանելի են շների լեյշմանիոզի դեմ պատվաստանյութեր, բայց դրանք չեն փոխարինում վանող միջոցներին և ինքնուրույն կիրառման համար չեն։ Կոնկրետ պատվաստանյութի առկայությունն ու գրանցման կարգավիճակը Հայաստանում պետք է ստուգել այցի պահին։

Ճանապարհորդություն շան հետ

Այլ երկիր մեկնելուց առաջ ճշտեք նշանակման երկրի գործող պահանջները։ Հետազոտությունները, ժամկետները և անասնաբուժական հավաստագիրը կախված են երթուղուց։ Դրական արդյունքը կարող է ազդել դոնորության, բազմացման և բժշկական հսկողության վրա, բայց չի փոխարինում նույնականացման և փաստաթղթերի սովորական պահանջներին։ Սկսեք անասնաբուժական անձնագրի և կենդանու հետ ճանապարհորդության մեր հուշաթերթից։

Ի՞նչ է պահանջում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը

Այս բաժինը ստուգվել է ARLIS-ում հրապարակված և 2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ի դրությամբ գործող իրավական ակտերով։ Սա գործնական պարզաբանում է կենդանատիրոջ համար, ոչ թե իրավաբանական խորհրդատվություն։

• Լեյշմանիոզն ուղղակիորեն ներառված է կենդանիների հատուկ վտանգավոր վարակիչ հիվանդությունների պաշտոնական ցանկում և միաժամանակ պարտադիր ծանուցման ենթակա հիվանդությունների ցանկում։
• Օրենքը պահանջում է նման հիվանդության կասկածի կամ հայտնաբերման դեպքում անհապաղ տեղեկացնել սպասարկող անասնաբուժական ծառայությանը կամ լիազոր մարմնին։ Կառավարության N 1477-Ն որոշումը նկարագրում է լաբորատոր հաստատված տվյալների հետագա փոխանցումը․ ախտորոշիչ լաբորատորիան տեղեկացնում է Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնին, իսկ պետական գրանցամատյանը վարում է լիազոր մարմինը։
• Ընտանի կենդանիների մասնավոր կլինիկայի համար առանձին հաղորդման ձև, էլեկտրոնային հաշիվ կամ պետական գրանցամատյանի հասանելիություն սահմանված չէ։ Մեր ներկայիս աշխատանքային պրակտիկայում չկա գործող ուղի, որով կլինիկան կարող է ինքնուրույն գրանցել առանձին դեպքը։ Մենք կենդանու պատասխանատու անձին բացատրում ենք հիվանդության իրավական կարգավիճակը, արդյունքները գրանցում ենք բժշկական փաստաթղթերում և անձնական տվյալները կամ հիվանդի քարտը չենք փոխանցում չսահմանված ուղիով։ Եթե հետազոտությունն իրականացրել է արտաքին ախտորոշիչ լաբորատորիան, այն գործում է լաբորատորիաների համար սահմանված պարտականություններով։
• Մեկ դրական թեստը սեփականատեր ունեցող շանը անմիջապես էվթանազիայի ենթարկելու ավտոմատ կարգադրություն չէ։ Որպես հակաանասնահամաճարակային միջոց էվթանազիայի համար անհրաժեշտ է իրավասու մարմնի որոշում։ Եթե այդպիսի որոշում ընդունվի, սեփականության իրավունքը այն չի վերացնում։
• Մինչև անհատական կարգադրության ընդունումը բուժման որոշումը կայացնում է սեփականատերը։ Եթե շան սեփականատերը հայտնի չէ, որոշումը կայացնում է այն անձը կամ կազմակերպությունը, որը օրինականորեն ստանձնել է կենդանու պատասխանատվությունը և իրավասու է համաձայնություն տալ բուժմանը։ Միայն շանը կլինիկա բերելը կամավորին չի տալիս նրա հետագա ճակատագիրն անսահմանափակ որոշելու իրավունք։ Եթե բուժումը չի օգնում և կենդանին ծանր տառապում է, մարդասիրական էվթանազիայի հարցը քննարկվում է անասնաբույժի հետ և այն անձի համաձայնությամբ, որն իրավասու է այդ որոշումը կայացնել։

Կանոններն ու ցանկերը կարող են փոխվել։ Ճանապարհորդությունից, ներմուծումից, արտահանումից, դոնորությունից կամ բազմացումից առաջ գործող պահանջները ճշտեք կլինիկայի և, անհրաժեշտության դեպքում, ՀՀ սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի հետ։

Ի՞նչ անել լեյշմանիոզի կասկածի դեպքում

1. Գրանցեք ախտանշանները և դրանց սկսվելու ժամանակը, ինչպես նաև քաշի, ծարավի և միզարձակության փոփոխությունները։
2. Լավ լուսավորությամբ լուսանկարեք մաշկը, աչքերը, քիթը և ճանկերը։
3. Վերցրեք նախորդ հետազոտությունների պատասխանները, դեղերի ցանկը և վանող միջոցի փաթեթավորումը։
4. Առանց բժշկի մի՛ սկսեք ալոպուրինոլ, հակաբիոտիկներ կամ հորմոնային դեղեր․ դրանք կարող են փոխել կլինիկական պատկերը և բարդացնել բուժման ընտրությունը։
5. Գրանցվեք զննման։ Շտապ նշանների դեպքում մի՛ սպասեք հերթական այցին։

Ինչպե՞ս կապվել կլինիկայի հետ

Զանգահարեք «Շունն ու Կատուն» կլինիկա՝ +374 55 895 495 համարով, կամ գրեք Telegram-ում։ Մենք գտնվում ենք Վանաձորում՝ Թումանյան 7 հասցեում, «Միլագրո» ռեստորանի դիմաց։ Աշխատում ենք երեքշաբթիից շաբաթ՝ 11:00–19:00, կիրակի և երկուշաբթի փակ ենք։ Գրանցվելիս ասեք, որ լեյշմանիոզ եք կասկածում, և կարճ նկարագրեք շան վիճակը։